نتيجه همه ساعات قبل از ظهر و بعد از ظهر را شامل شود ، هم چنان كه در آيه « وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى » « 1 » به كار برده . بلكه نكته آن ( و خدا داناتر است ) اين است كه كم و زياد بودن سايه اجسام ، هميشه در صبح و شام صورت مىگيرد ، و در نتيجه در آن موقع در حس بيننده ، سقوط بر زمين و ذلت سجود را مجسم مىسازد ، ولى در هنگام ظهر و وسطهاى روز چه بسا سايه معدوم مىشود و يا آن قدر كوتاه مىشود كه ديگر كم و زياديش محسوس نيست و به نظر ساكن مىآيد ، و معناى سجود آن طور كه در صبح و شام محسوس است ، محسوس نمىشود و شكى نيست كه منظور از نسبت دادن سجده به سايه اجسام بيان سقوط سايه ها بر زمين و مجسم نمودن افتادگى سجود است ، نه اينكه مقصود تنها و تنها بيان اطاعت تكوينى سايه در جميع احوال و آثارش باشد ، دليل اين معنا هم آيه شريفه : « أوَ لَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّه مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُه عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّه وَهُمْ داخِرُونَ . . . » « 2 » ، است كه عنايت مزبور ، در آن به خوبى چشمگير و هويداست . و اين مطلب يك كلام شعرى ، و تصويرى خيالى نيست كه قرآن در دعوت حق خود متوسل به آن شده باشد ، حاشا از قرآن كه چنين كند با اينكه صريحا فرموده : اين كلام شعر نيست . آرى حقايقى كه عالىتر از اوهام ، و ثابت و استوار در نظر عقل سليم است و به طبع خود از افق محسوسات و حواس دور است و نمىشود آن را تجسم نمود ، در پاره اى موارد كه ممكن باشد براى حس نوعى ظهور يافته به وجهى تمثل و تجسم يابد ، در چنين موارد البته بايد از حس استمداد نموده صاحبان فهم ساده و عقل بسيط را از راه حس متوجه آن حقايق نمود ، و آن گاه ايشان را از اين راه منتقل به مرحله عقل سليم كه مسئول درك حقايق و معارف حقيقى است ساخت ، و اين قسم حس و خيال ، حس و خيال حق است ، و حق هم مؤيد آنست ، و اعتماد به آن ، شعر و خيالبافى و يا باطل شمرده نمىشود . و اينكه مىبينيم خداى تعالى براى سايه گسترده اجسام ، در صبح و شام سجده قائل شده ، از همين باب است ، چون اين سايه ها نيز مانند صاحبان شعورند كه به منظور سجده به زمين

--> ( 1 ) ( اى رسول . . . ) آنات و لحظه هايى از شب تار و اطراف روز روشن به تسبيح ( پروردگارت ) مشغول شو تا باشد كه به مقام رفيع شفاعت نائل شوى . سوره طه ، آيه 130 . ( 2 ) مگر آن چيزها را كه خدا خلق كرده نمىبينند كه سايه هاى آن از راست و چپ مىآيند ، و با تذلل براى خدا سجده مىكنند ، سوره نحل ، آيه 48 .